Burada verdiğimiz bilgiler Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Lisans üstü programında Sn. Prof. Dr. Neviz Enez’den almış olduğumuz “Doğalboya” dersindeki tecrübelere dayanmaktadır.
Az çok her birimiz yaz gelince evlerimizde badana yapmışızdır. Badana bir çeşit fiziksel boyamadır, gerekli solvent maddeyi hazırladığımızda boyayı sökebiliriz. Doğal boyama ise kimyasal bir reaksiyonun sonucunda oluşur, boyar maddeyi sökmemiz imkansızdır.
İpek Boyama; yünden daha narin olduğu için, mordanlama ve boyama esnasında ısıyı düşürmek gerekiyor, pamuk boyaması esnasında ise çok farklı bir işleme tabi tutmak gerekiyor.
Su miktarı; banyo konulan malzemenin hareket edebileceği bir banyo olmalı, çok miktarda banyo olunca seyrelme olacak veya çok kısa süreli bir banyo olmalı.
Boyamada belli bir sıcaklık (100ºC) ve süresi 30-60dk
Boyama üç şekilde olabiliyor, direk boyama, mordanlı boyama, küp boyama.
Bazı bitkiler direk olarak boyanabilir. Ceviz kabuğu (Juglon)(asitik karakterli), karamuk kökü (berberin)(bazik karakterli)
Saç boyanmasında ceviz kabuğu ve papatya ile çok güzel bir renk elde edilir. Eylül-Ekim ayları Ceviz için tam mevsimidir.
Yün elyafın üzerinde asitik ve bazik karakterli protein yapı taşları vardır, bu amino asitler hem asitik hem de bazik özellikler taşır, boyarmadde ya asitik yada bazik karakterlidir. Boyama esnasında banyoyu fazla karıştırmazsak ise boyayağı tam olarak ememeyeceği için abraj olacak. Abraj yapmak için yünün eğirilirken koyu renkli yün konulabiliyor.
Sentetik boyaların ışık haslığı ve yaş haslığı iyi değil. 19.yy’da İngiliz sermayesi Batı Anadolu’da el halıcılığını ele geçiriyor. Doğu halılarının popüler olması sonucunda 1800 lerde Osmanlılar, Amerika’da Türk Halıcılığını tanıtmak için sergiler yapıyorlar, bunun sonucunda bir talep oluşuyor, halılar pahalı olduğu için hep zengin kesim tarafından alınırken yavaş yavaş orta kesime doğru bir kayma oluşuyor. Halı tüccarları daha çok kazanç elde etmek için düğüm sıklıklarını azalttırıyorlar, renk ve desen üslupları gelen siparişlere son alıcıların zevklerine göre yapılmaya başlanıyor. Buda geleneksel desenlerden uzaklaşmasına neden oluyor. Osmanlının ekonomik problemlerinden ötürü yabancı sermayeye izin veriliyor, yabancı tüccarlar rahatlıkla istedikleri parçaları dokuttarabiliyorlar.
Sentetik boya ile boyama, zaman, işçilik, maliyet, elde etme açısından daha ucuz olduğu için büyük bir pazar yakalanıyor.
MORDANLAMA MADDELERİ
Mordan, boyarmadde ile elyaf arasında gerekli bağlantıyı sağlayan bir bağdır.
1) Şap (Potasyum Alüminyum sülfat)
2) Şarap taşı(krem tartar)(potasyum tartarat)
3) Bakırsülfat CuSO4
Demir sülfat FeSO4 (yeşil boyama için)
Papatya boyandığında, çok parlak bir sarı verir, kök boya ile boyandığında renk turuncuya döner, bakır sülfat ile yeşile kaydırılır. Yeşilin elde edilmesi Milas dolaylarında Hayit bitkisinden elde edildiği söyleniyor. Yapılan araştırmaların sonucunda bu bitkiden sarı renk elde edilebileceği ortaya çıkmış ama kalyı çıkmış bakır bir kapta kaynatılırsa, bakır iyonları suya geçer ve yeşil renk oluşur.
Demir sülfat siyah rengin boyamasında kullanılıyor.
Göztaşı(mavi)-CuSO4 5H2O, eğer ortanca çiçeğinin köküne göztaşı konarsa ortanca mavi rengi dönüşür
Sarı renk sütleğenin kök ve yapraklarının kaynatılması ile
Yeşil, asma yaprağı, sütleğen, kekik ile
Siyah mersin yaprağı ile elde edilebilir
Siyah, iplik şap tozu ile sıcağa yakın ılık su içine konulur, iki gün şaplı su içinde kalır, çıkartılıp güneşte kurutulur, bir tencere içine baca kurumu ile tetire otu konularak iyice kaynatılır, içine boyanacak iplikler eklenir. İplikler 24 saat sonra çıkartılıp soğuk su ile yıkanır. Güneşte kurutulur
Sarı, kuru pancar kaynatılıp suyu süzülür, elde edilen suyun içine şap tozu atılıp, karıştırılır, iplikler basılır 24 saat sonra çıkartılır.
Konya ve civarında Çivit otundan üç farklı ton elde edilebiliyor.
Konya yöresinde “Tekir” adı verilen bir bitkiden koyu mavi, kahverengi renklerinin elde edildiği söylendi, mordanlamayı değiştirerek bunları yapmış olabilirler
Ceviz kabuğu içerisindeki juglon maddesi ile %50 oranındaki boyamada açık bej, %300 oranında kahverengini alır.
Mordanlama iplik ağırlığının %20 şap veya mordan madde konulur, 1 saat 100ºC de kaynatılır.
100ºC ideal kaynama noktası
25ºC Oda sıcaklığı
Soğumaya bırakılır, soğuyunca yün çıkarılır
Boyarmaddeyi toz haline getirmek boyamadaki etkinliği ve boyarmadde üzerindeki bütün maddelerin yüne geçmesini sağlar.
Renk: Kırmızı
Boya bitkisi: Kökboya(yapışkan otu)(Rubia Tinctorum).
Boyar madde: Alizarin-Purpurin-Pseudo-19 değişik boyarmaddeler.
Boyama süresi: 1 saat(1.boyama),1 saat(2.boyama), 1 saat(3.boyama).
Açık havada yapılan boyamalarda banyo miktarı genellikle 1/50 oranında olmalıdır, çünkü kaynama esnasında önemli miktarlarda buharlaşma oluyor.
Boyama yöntemi: Mordanlı boyama.
Boyama: Mordanlanmış yün ağırlığının % 100’ü kadar kökboya(iyice öğütülmüş olacak)., 1/90 oranında banyoya atılır, ısınmaya başladığında yünler ilave edilir, 1 saat 70-85ºC’de kaynatılır(Çünkü kökboyanın boyarmaddeleri bu sıcaklıkta açığa çıkar(Bu sıcaklığın ne altı ne de üstü boyama için uygundur.) daha sonra banyodan çıkarılarak yıkanır ve kurumaya bırakılır(1.kırmızı elde edilmiş olur). 1. boyamadan arta kalan banyoya, mordanlanmış iplik 1 saat 100ºC’de tutulur boyanmış iplik çıkartılıp(2.boyama) yıkanır ve kurutulmaya bırakılır, arta kalan banyoya mordanlanmış yeni iplik konularak 1 saat boyunca 100ºC de tutulur.
Kökboya tıpta idrar söktürücü olarak kullanılmış.
Renk: Sarı
Boya bitkisi: Papatya(herçeşit-yaprakları dahil)
Boyar madde: Luteolin-Apigenin
Boyama yöntemi: Mordanlı boyama
Eğer ipliği mordanlayıp, kurutup bir yerde 1 hafta veya 1 ay beklettikten sonra boyama yaparsak çok canlı renkler elde edilir, yani ne kadar çok bekletirsek o kadar iyi sonuç alırız. Genel olarak mordanlanmış ipliğin en az 1 gün açık havada tutulması gerekmektedir.
Yün miktarı:İplik ağırlığı üzerinden %50
Banyo ağırlığı yün ağırlığının 1/30-1/40 arasında değişir, yani 10 gr yün için 5 gr karamuk kökü kullanmak gerekiyor.
Boyama: Su ısıtılmaya başlanır, sıcaklık biraz yükselmeye başlandığında banyo içine toz haline getirilmiş karamuk kökleri atılır, sıcaklık yükselmeye başlandığında yün banyoya ilave edilir, kaynama noktasında (100ºC de) 1 saat beklenir, ocak kapatılır, soğuduktan sonra soğuk su ile durulanır (suyun içinde homojen bir şekilde dağılabilmesi için her zaman boyarmaddeyi ilk önce atarız.)
Renk: Kırmızı
Boya kaynağı: Kermes
Boyama yöntemi: Mordanlı boyama
Banyo miktarı:1/50
Boyar madde miktarı: Yün ağırlığının %60 kadar ezilmiş Kermes Vermillo Planch, 5 gr yüne 3 gr Kermes maddesi konulur.
Boyama: Banyo içine kermes konulduktan sonra kaynatılmaya başlanır, ve mordanlanmış yünler içine atılır, duru su çıkıncaya kadar kadar kaynatılır. Kermes böceği 200ml suda 100ºC’de, 20 dk süre ile ektraksiyon yapılır, sonra 1000 ml’ye tamamlanır
Renk: Yeşil
Boyar madde: İndigo-Querecetin,Luteolin,Apigenin
Boyama yöntemi: Mordanlı boyama
Boyama: mavi (indigo), ve sarı (papatya), %20 şap ile mordanlanmış orta mavi indigolu yüne, %80-100 papatya ile birlikte, ½ saat 100ºC de kaynatılır, daha sonra soğutulur ve kurumaya bırakılır
Renk: Mavi(açıktan orta maviye giden tonlarda)
Boyama yöntemi: Küp boyama
Boyar madde: İndigo
Boyama: İndigo su ile çözülmez, yün ipliği 5 x 10 gr olacak şekilde hazırlanır, boyarmadde indigo %60, 0,7 gr.
Yardımcı madde; boncuk tutkalı 0,5 gr
Südkostik 0,15 gr
Hidrosülfit 1,5 gr
İndican sarı renkte olup, suda çözülebilir, yün alkalilerden etkileniyor, sudkostikten etkileniyor, boncuk tutkalı elyafın yüzeyini sarıyor ve sudkostiğin etkisinden koruyor, bu arada banyo sarı renk alıyor.
Bir maddenin boyar madde olabilmesi için aşağıdaki özellikleri taşıması gerekiyor.
Renkli maddenin suda çözünür olması gerekiyor, aslında indigo suda çözünmez, fakat banyoda hidrosülfat ile indican oluyor, banyoda sarı renk taşımasına rağmen, çileyi dışarıya çıkardığımızda hava ile temas edecek ve maviye dönecektir. Anadolu’da indigo denilerek civit otu kullanılmıştır. Ayrıca pamuk boyamalarında boncuk tutkalı kullanılması gerekiyor.
Boyama esnasında şayet koyu mavi istenirse, boyanmış çile kurumadan evvel birkaç kez banyoyaya daldırılır, sıcaklık 65-70ºC’de sabit tutulur, burada unutulmaması gereken bir konu da yün asitten etkilenmiyor, fakat pamuk etkileniyor
Renk: Kırmızı
Boya kaynağı: Kermes
Boyama yöntemi: Mordanlı boyama-ekstrekt alma yöntemi
Boyama: Yün ağırlığı üzerinden %50 kermes toz haline getirilerek, boya banyosunun içine atılır, 3 kez kaynatılarak, her bir kaynatmada bir miktar süzülerek alınır ve 500 mlt’ye gelene kadar bu işlem tekrarlanır.
3 x 3 gr yün iplik kullanılır.
50 mlt boyarmadde çözeltisi kullanmak sureti ile yün çileleri açık kırmızıya boyanır, ilk çözeltiyi koyduktan sonra ½ saat kaynatılır ve 1. çile çıkartılır, daha sonra 150 mlt’lik boyarmadde çözeltisi eklenir, ½ saat kaynatılır, 2.çile orta kırmızı renkte olarak çıkartılır, daha sonra 300mlt’lik boyarmadde çözeltisi ilave edilir, ½ saat kaynatılır ve 3. çile de çıkartılır, boyama esnasında tortular asla çözeltinin içine bırakılmaz, gerekirse su eklenir.
Renk: Kırmızı
Boya bitkisi: Kökboya(yapışkan otu)(Rubia Tinctorum)
Boyama yöntemi: Mordanlı boyama
Boyama: Yün ağırlığı üzerinden %25 kökboya alınır, %20 şap ile mordanlanmış iplik aşağıdaki oranlarda kökboyanın kullanılması durumunda 3 farklı ton elde edilir.
Toplam 225 mg kökboya toze kullanacağız.
28.12 gr 1/8’ini kullanmak sureti ile açık kırmızıya boyanır ve 1.çile çıkartılır.
49.2 gr kalan yünün ¼’ü kadar kökboya kullanmak sureti ile orta derecede br kırmızıya boyanır, ve 2.çile çıkartılır.
147.7 kalan kökboya tozunu ilave ederek, koyu kırmızıya yakın bir ton elde edilir Daha sonra yünler kurutulur.
Renk: Mor
Boyama yöntemi: İndigo ile boyanıp %20 şap ve %5 krem tartar ile mordanlanmış yün ipliği kökboya ile boyanır, 2×2,5 gr’lık yün çileleri hazırlanır, bu çileler %25’lik kökboya kullanılarak hazırlanan banyoya atılır, 85ºC de kaynatılır, yarım saat sonra ilk çile çıkartılır, kalan ipliğin %25’i kökboya daha ilave edilir, yarım saat kaynatılır ve 2.çile de çıkartılır, kurumaya bırakılır.
Renk: Siyah
Boya bitkisi: Mazı kabukları
Boyar madde: Tanin asidi
Boyama yöntemi: Önce boyama sonra mordanlama
Boyama: Mordansız yün, ağırlığının %100’ü kadar mazı kabalakları ile birlikte içinde yeterli derecede su bulunan boya banyosunun içine atılır, yün ilave edilir, 100ºC’de 1 saat kaynatılır, 1 gece bekletilir daha sonra yıkanır ve %20 FeSO4 ilave edilir, 1 saat kaynatılır.
İKİLİ RENK KOMBİNASYONU
Boyama:İplik ağırlığının üzerinden %50 muhabbet çiçeği, %100 kökboya tozu kullanılır.5 x 3 gr iplik, %5 kremtar ve %15 şap ile mordanlanır, 5 boyama periodundan oluşur ve her boyama periodundan sonra bir çile çıkartılır, elde edilecek renkler sarı-pembe, kırmızı-pembeye varan tonlar elde edilir.
Muhabbet çiçeğinin tamamı boya banyosunun içine ilave edilir, banyo sarı renk alınca, mordanlı yünler ilave edilir, ve ½ saat kaynatılır, daha sonra kökboya aşağıdaki oranlarda banyoya ilave edilerek çileler çıkartılır
1) %2,5, 2)%10, 3)%17,5, 4)22,5, 5) %46,5 belirtilen oranlar kalan ipliğin üzerinden hesaplanmaktadır.
1) 15 gr iplik için 2,5 kökboya ilave edilir ve birinci 3 gr’lık çile çıkartılır.
2) 12 gr iplik için %10 kökboya koyulur, ikinci 3 gr’lık çile çıkartılır.
3) 9 gr iplik için %17,5 kökboya koyulur ve üçüncü 3 gr’lık çile çıkartılır.
4) 6 gr iplik için %22,5 kökboya koyulur ve dördüncü 3 gr’lık çile çıkartılır.
5) 3 gr iplik için % 46,5 kökboya kullanılır ve beşinci 3 gr’lık çile çıkartılır.
Yukarıda beliritlen periyodlar içinde kökboya attıktan sonra ½ saat 90ºC de kaynatmalıyız.
Renk: Kırmızı(sarı-kahverengi arasında)
Boya kaynağı: Soğan kabuğu-Kermes-Kökboya
Boyama yöntemi: Mordanlı boyama(%20 şap, %5 kremtartar)
Boyarmaddeler: Quercetin-Kermes Asidi-Flow Kermes Asidi-Alizarin-Pseudo Purpurin-Purpurin-Munjustin-Rubrodin.
Boyama : %70 soğan kabuğu – 3,5 gr, %10 kermes-0.5 gr, %15 kökboya 0,750 gr, yün ağırlığı üzerinden(5 gr yün için %70 soğan kabuğu kaynatılır ve süzülür, %10 kermes üç aşamada kaynatılıp süzülür, bu iki süzülmüş boyarnmadde bir beherin içinde toplanır ve %15 kökboya eklenir, kaynama süresine erişilnce ½ saat kaynatılır ve soğutulur.
Renk: Kırmızı(sarı-kahverengi arasında)
Boya kaynağı: Soğan kabuğu-Kermes-Kökboya
Boyama yöntemi: Mordanlı boyama(%20 şap, %5 kremtartar)
Boyarmaddeler: Quercetin-Kermes Asidi-Flow Kermes Asidi-Alizarin-Pseudo Purpurin-Purpurin-Munjustin-Rubrodin.
Boyama : %70 soğan kabuğu – 3,5 gr, %10 kermes-0.5 gr, %15 kökboya 0,750 gr, yün ağırlığı üzerinden(5 gr yün için %70 soğan kabuğu kaynatılır ve süzülür, %10 kermes üç aşamada kaynatılıp süzülür, bu iki süzülmüş boyarnmadde bir beherin içinde toplanır ve %15 kökboya eklenir, kaynama süresine erişilnce ½ saat kaynatılır ve soğutulur.
Renk: Sarı
Boya kaynağı: Karamuk kökü
Boyama yöntemi: Direk boyama
Boyarmaddeler: Berberin
Yün miktarı: Yün ağırlığı üzerinden %50
Banyo ağırlığı; yün ağırlığının 1/30- 1/40 arasında değişir.
10 gr yün-5gr karamuk kökü
Boyama : Su ısıtılmaya başlanır, sıcaklık biraz yükselmeye başladığında banyoya, kökler toz haline getirilerek atılır, sıcaklık yükselmeye başladığında yün ilave edilir, kaynama noktasında (100C) 1 saat beklenir, ocak kapatılır, soğuduktan sonra, soğuk su ile durulanır.(Her zaman boyar madde önce atılır, çünkü içinde eşit olarak dağılmasını sağlarız.
